TURAN EMEKSİZ VE NEDİM ÖZPULAT’IN NAAŞLARININ HAYDARPAŞA GAR’DAN ANKARA’YA TRENLE NAKLİ

1960 SİYASAL KRİZİNİN DEMİRYOLU ÜZERİNDEN KAMUSAL HAFIZASI

Bu yazımızda, 28–29 Nisan 1960 öğrenci olaylarında yaşamını yitiren Turan Emeksiz ve Nedim Özpulat’ın ölümünü, cenazelerinin 09 Haziran 1960’ta Haydarpaşa Garı’ndan trenle Ankara’ya taşınarak Anıtkabir’de “Hürriyet Şehitleri” olarak defnedilmesini ve 1988’de bu mezarların Anıtkabir’den alınarak Cebeci Asrî Mezarlığı’na nakledilmesini konu almaktadır. Çalışma özellikle cenazelerin İstanbul’dan Ankara’ya demiryoluyla taşınmasının politik ve sembolik anlamı üzerinde durmaktadır. Bu süreç, Türkiye’nin siyasî dönüşümünde demiryollarının yalnız bir ulaşım aracı değil, aynı zamanda devletin tarih yazımında kullandığı güçlü bir “kamusal ritüel mekânı” olduğunu göstermektedir.

1. Giriş

1960 baharı, Türkiye’de siyasal gerilimin en yüksek olduğu dönemlerden biriydi. Demokrat Parti’nin 18 Nisan 1960’ta kurduğu Tahkikat Komisyonu, basın ve muhalefet üzerinde geniş kısıtlamalar doğurmuş ve özellikle üniversite gençliği arasında büyük bir tepki yaratmıştı.[1] Bu tepkinin en çarpıcı sonucu, 28 Nisan 1960’ta İstanbul Üniversitesi öğrencilerinin Beyazıt çevresinde gerçekleştirdiği protestolar sırasında 19 yaşındaki Turan Emeksiz’in polis ateşiyle öldürülmesi oldu.[2]

Bu ölüm yalnızca toplumsal hafızada değil, devletin sonraki politik hamlelerinde de belirleyici bir rol oynadı. 27 Mayıs darbesinin ardından yeni kurulan askerî yönetim, hem Turan Emeksiz’i hem de aynı dönemde ölen Nedim Özpulat’ı “Hürriyet Şehitleri” olarak tanımladı. Naaşlarının Haydarpaşa Garı’ndan trenle Ankara’ya devlet töreniyle taşınması, bu yeni siyasal düzenin sembolik bir kurucu ritüeli hâline getirildi.

2. 28 Nisan 1960: Turan Emeksiz’in öldürülmesi ve toplumsal yankı

28 Nisan sabahı İstanbul Üniversitesi bahçesinde başlayan protesto, kısa sürede Beyazıt Meydanı’na yayıldı. Olaylar sırasında polis tarafından açılan ateşte Turan Emeksiz ağır yaralandı ve aynı gün hayatını kaybetti.[3]

Ölümü, dönemin siyasi atmosferinde hükümet ile gençlik arasındaki gerilimin simgesi hâline geldi. Ailesine dahi haber verilmeden yapılan gizli defin, hem kamuoyunda hem de öğrenciler içinde büyük tepki doğurdu.[4]

27 Mayıs darbesinden sonra bu gizli defin politik olarak tersine çevrildi; gençlerin naaşları devlet eliyle “yeniden gün yüzüne çıkarıldı” ve resmî bir tören programına dâhil edildi. İşte bu noktada, cenazelerin İstanbul’dan Ankara’ya taşınmasında Haydarpaşa Garı merkezi bir rol oynadı.

3. 09 Haziran 1960: Haydarpaşa Garı’ndan Ankara’ya trenle nakil

3.1. Törenin hazırlanışı

Millî Birlik Komitesi, 9–10 Haziran tarihleri arasında yapılacak devlet töreniyle, Turan Emeksiz ve Nedim Özpulat’ın naaşlarının İstanbul’dan Ankara’ya götürülmesine karar verdi.[5] Bu karar çerçevesinde cenazelerin nakil güzergâhı olarak demiryolu seçildi.

Demiryolunun tercih edilmesi sadece pratik bir ulaşım tercihi değildi; TCDD’nin en görkemli yapılarından biri olan Haydarpaşa Garı, 1960 sonrası devlet hafızasının yeniden inşasında ritüel mekânı olarak değerlendirilmişti.

3.2. Haydarpaşa Garı’ndaki tören

09 Haziran 1960 sabahı Cenazeler Sultanahmet Camii’ndeki cenaze töreninin ardından Sarayburnu’ndan Deniz Kuvvetleri’ne ait 505 No’lu Çeşme Mayın Tarama Gemisi’yle Kadıköy’e geçirildi. Haydarpaşa açıklarında protestocu öğrencileri 12 savaş gemisinden oluşan bir filo, Kadıköy İskelesi’nde ise alçak uçuş yapan jetler selamladı. Denizcilerin omuzladığı tabutlar, askerî bandonun çaldığı matem marşları, camilerden okunan salalarla Tıbbiye köprüsünün ortasından gara inen yolda ilerleyerek Haydarpaşa Gara getirildi.  Gar meydanında hem askerî erkân hem de öğrenciler hazır bulundu. O gün Haydarpaşa, bir ulaşım düğümü olmanın ötesinde, “devletin gençliğe iade-i itibar töreni”nin sahnesi hâline geldi.

3 yolda bekleyen özel cenaze vagonu, TCDD tarafından bu tören için karanfillerle süslenmiş, pankart asılmış, özel olarak hazırlanmıştı. Naaşlar, askerî tören birliği eşliğinde bu vagona yerleştirildi. Cenazelerin yüklendiği özel treni Ankara’ya götürecek DE20.001 Nolu lokomotifte karanfillerle süslenmişti.

3.3. Tren yolculuğu: İstanbul → Ankara hattı

Tren Ankara’ya doğru yola çıkmasından sonra Hereke, İzmit hatta gece geç saatte geldiği Eskişehir İstasyonu’nda resmî törenlerle karşılanmış. Eskişehir’de cenazeler için İnönü, Sakarya Savaşı şehitliklerinden topraklar getirilmiştir. Dönemin gazeteleri, trenin güzergâh boyunca birçok istasyonda halk tarafından selâmlandığını, kalabalıkların saygı duruşunda bulunduğunu belirtir. Böylece tren, bir ulaşım aracından çok, “ulusal yasın hareket eden anıtı” işlevini gördü. Bu yolculuk, demiryolunun Türkiye’nin siyasal sembolizminde nasıl rol aldığını gösteren nadir örneklerden biridir.

3.4. Ankara Garı’na varış ve Anıtkabir’e yürüyüş

Tren, 10 Haziran günü saat 10.57 de Ankara Gara ulaştı. Peronda İstanbul Üniversitesi Rektörü Sıddık Sami Onar başta olmak üzere, askerî yöneticiler, harp okulu öğrencileri ve geniş bir kitle tarafından karşılandı. Garda toplanan kalabalık “Katillere ölüm” diye bağırmakta. İstanbul’dan gelen iki cenaze peronda bekleyen top arabasına alınarak diğer üç öğrenci cenazesinin beklediği Cebeci Camii’ne götürülüyor. Oradan da kortej eşliğinde Anıtkabir’e taşındı. Yaklaşık 2,5 km süren bu yürüyüşte büyük bir halk kitlesi korteje eşlik etti. Tören, Anıtkabir’deki “Hürriyet Şehitliği”ne defnedilmeleriyle tamamlandı. [6-7]

4. 1988: Anıtkabir’den Cebeci Mezarlığı’na nakil — unutulma siyaseti

1960 sonrası resmî hafıza tarafından kutsanan bu mezarlar, 1980 darbesi sonrası yeniden şekillenen devlet sembolizminin dışında bırakıldı. 1988 yılında yapılan düzenlemelerle Anıtkabir’de sadece kurucu liderlerin kabirlerinin bulunması kararlaştırıldı.[8]

Bu çerçevede 24 Ağustos 1988 günü Turan Emeksiz ve Nedim Özpulat’ın naaşları Anıtkabir’den çıkarılarak Cebeci Asrî Mezarlığı’na nakledildi.[9]

Bu nakil, siyasal belleğin nasıl yeniden yazıldığının çarpıcı bir göstergesidir:

1960’ta trenle taşınarak Anıtkabir’e konulan cenazeler, 28 yıl sonra sessizce ve tören yapılmaksızın taşındı — adeta “hafızadan çıkarıldılar”.

5. Değerlendirme: Demiryolu, ritüel ve devlet hafızası

Cenazelerin Haydarpaşa’dan trenle Ankara’ya nakledilmesi, Türkiye’de demiryolunun sıradan bir ulaşım aracı olmadığını; devlet ritüellerinin, kamusal yasın ve siyasal sembolizmin aktarımında merkezi rol oynadığını göstermektedir.

• Haydarpaşa, İstanbul’un siyasal-toplumsal belleğinde bir geçiş kapısıdır; 1960 töreni bu kapının devlet ideolojisinin yeniden kurulduğu bir sahneye dönüşmesini sağlamıştır.
• Tren, 1960 sonrası siyasi iktidarın meşruiyetini pekiştirmek için kullandığı “hareketli anıt” işlevi görmüştür.
• Ankara Garı — Anıtkabir hattı, devletin cenaze ritüellerinde oluşturduğu sembolik güzergâhın merkezine yerleşmiştir.
• 1988 nakli, bu sembolik hattın politik rüzgârlara göre nasıl değişebildiğini göstermektedir.

Demiryolu üzerinden yürütülen bu cenaze töreni, Türkiye’de ulaşım hatlarının yalnızca coğrafi değil, aynı zamanda ideolojik ve ritüel mekânlar olduğunu ispatlar niteliktedir.

Sonuç

Turan Emeksiz ve Nedim Özpulat’ın cenazelerinin 10 Haziran 1960’ta Haydarpaşa Garı’ndan trenle Ankara’ya taşınması, modern Türkiye siyasetinin en dikkat çekici kamusal törenlerinden biridir. Bu nakil, 1960 darbesinin meşrulaştırılmasında kullanılan sembolik bir ritüel olarak tasarlanmış; tren hattı, devletin yeni hafıza inşasının taşıyıcı aracı olmuştur.

1988’de cenazelerin Anıtkabir’den çıkarılmasıyla bu ritüelin sembolik anlamı geri çekilmiş olsa da, Haydarpaşa–Ankara tren yolu üzerinden kurulan o tarihsel hat bugün bile Türkiye’nin siyasal hafızasında güçlü bir iz taşımaya devam etmektedir.

Kaynakça

1. Dergipark – 1960 Öğrenci Olayları ve Siyasal Arka Plan, IJSSR, 2020.
2. Evrensel – “Turan Emeksiz 1960’ta başlayan değişim hareketinin ilk kıvılcımıdır.”
3. Sobibder – Turan Emeksiz ve 1960 Öğrenci Olayları.
4. Milliyet – “Üç Kez Defnedilen Hürriyet Şehidi”, 2020.
5. Haksozhaber – “Anıtkabir’e gömülen protestocu öğrenciler”, 2010.
6. Milliyet arşivi ve dönemin basın tanıklıkları.
7. Haksozhaber – Ankara Garı töreni detayları.
8. Milliyet – 1988 mezar nakli haberi.
9. Resmî kayıtlar ve aile tanıklıkları.